กล่องเสียงที่ไม่เคยหยุดเล่น

ช่วงปลายทศวรรษ 1980 ในวัดแห่งหนึ่งที่เซียะเหมิน เมืองชายฝั่งตะวันออกเฉียงใต้ของจีน นักดนตรีหนุ่มชาวอเมริกันคนหนึ่งสังเกตว่าเสียงสวดมนต์ที่ดังก้องอยู่นั้นไม่มีใครสวดเลย เสียงมาจากเครื่องเล่นราคาถูกที่เปิดบทสวดวนซ้ำให้ทุกคนที่เดินเข้ามาได้ยิน Christiaan Virant เติบโตที่เนบราสกาในยุคพังก์ต้นทศวรรษ 1980 และเดินทางมาเอเชียตะวันออกเพื่อเรียนเครื่องดนตรีจีนโบราณ ตอนนั้นเขายังไม่รู้ตัว แต่เขาเพิ่งเจอสิ่งที่จะกลายเป็นงานของทั้งชีวิต

พอเริ่มสังเกต เขาก็เห็นเครื่องแบบนี้ไปทั่ว กลางทศวรรษ 1990 ใกล้เขาเอ๋อเม่ยในมณฑลเสฉวน เขาเจอรุ่นดิจิทัล เป็นกล่องพลาสติกเล็ก ๆ ขนาดเท่าซองบุหรี่ มีลำโพง ปุ่มหมุน และชิปที่เก็บบทสวดไว้ กล่องแบบนี้ผลิตในไต้หวันและแจกให้ผู้ศรัทธาเพื่อเผยแผ่คำสอน ไม่มีใครมองว่ามันเป็นดนตรี มีแต่ Virant ที่คิดว่ามันคือดนตรีชัด ๆ

ปี 1999 เขาก่อตั้ง FM3 ที่ปักกิ่งร่วมกับ Zhang Jian นักเปียโนจากเฉิงตูที่ออกจากโรงเรียนดนตรีมาเป็นนักดนตรีเร่ร่อน ตอนนั้นปักกิ่งแทบไม่มีวงการดนตรีอิเล็กทรอนิกส์เลย FM3 เริ่มต้นจากดนตรีมินิมอลเทคโน แต่ไม่กี่ปีจังหวะก็ค่อย ๆ หายไป เหลือเพียงดนตรีช้า ๆ ที่มีช่องว่าง วางเครื่องดนตรีจีนโบราณไว้คู่กับลูปดิจิทัล พวกเขาเล่นในห้องด้านหลังของคลับในปักกิ่ง และห้องมักจะเงียบลงทุกครั้ง

ทั้งสองคนไม่ได้นับถือศาสนาพุทธ สิ่งที่ดึงดูดพวกเขาคือดีไซน์ของกล่อง มันเป็นงานเสียงที่ครบจบในตัว ไม่มีวันจบ และไม่เรียกร้องอะไรจากผู้ฟัง ปี 2004 พวกเขาตัดสินใจทำกล่องของตัวเอง หาโรงงานที่ยอมรับออเดอร์เล็ก ๆ ที่แทบไม่คุ้มทุน แล้วตัดเอาส่วนที่ดีที่สุดไม่กี่วินาทีจากเพลงของตัวเอง ใส่ลงชิป 9 ลูป Virant เปรียบว่าเหมือนการชงเอสเพรสโซ่ คือเก็บเฉพาะส่วนที่เข้มที่สุดของเพลงมาใส่กล่อง

ลูปยาวตั้งแต่หนึ่งวินาทีครึ่งไปจนถึงราวสี่สิบวินาที ล็อตแรกผลิตเพียงไม่กี่ร้อยเครื่อง ส่วนใหญ่ส่งให้ค่ายเพลง ที่เหลือเก็บไว้ใช้ในงานอินสตอลเลชันและการแสดงของ FM3 เอง พวกเขาคิดว่าคงใช้ได้ไปทั้งชีวิต

แต่มันอยู่ได้เพียงไม่กี่เดือน เดือนมีนาคม 2005 เครื่องแรกตกไปอยู่ในมือ Brian Eno ผู้ที่การทดลองลูปเทปของเขาเคยปูทางให้ดนตรีแบบนี้ ไม่นานเขาก็ขอเพิ่มอีก FM3 พกกล่องไปทัวร์และขายได้ไม่กี่เครื่องต่อโชว์ จนกระทั่งสื่อเริ่มสนใจ นิตยสาร The Wire เขียนถึงพวกเขาหลังได้ดูการแสดงที่เบอร์ลิน ส่วน New York Times จัดให้ Buddha Machine เป็นหนึ่งใน boxed set ที่ดีที่สุดของปี 2005 ทั้งที่มันเป็นกล่องพลาสติกที่ไม่มีแผ่นสักแผ่น หลังจากนั้นออเดอร์ก็ทะลักเข้ามา ช่วงพีค FM3 ผลิตสัปดาห์ละราวสองพันเครื่อง ส่งจากฮ่องกงไปร้านแผ่นเสียงในสหรัฐฯ อังกฤษ และญี่ปุ่น รุ่นแรกรุ่นเดียวขายได้เกินแสนเครื่อง

เสน่ห์ส่วนหนึ่งมาจากสิ่งที่ Buddha Machine ไม่ยอมทำ มันออกมาในยุคที่ทุกคนคลั่ง iPod เทคโนโลยีสัญญาว่าเราจะพกเพลงพันเพลงไว้ในกระเป๋า แต่ Buddha Machine ให้เพียงเก้าลูป และไม่มีทางเพิ่มได้ แค่เปิดเครื่อง ตั้งเสียง แล้วปล่อยให้มันเล่นไป นักวิจารณ์เรียกมันว่า anti-iPod ส่วนคนฟังกลับรู้สึกว่าข้อจำกัดนี้ทำให้เป็นอิสระ

นักดนตรีเองก็เอามันไปใช้งาน ดีเจต่อหลายเครื่องเข้ามิกเซอร์เพื่อเติมช่วงว่างระหว่างเพลง ศิลปินวางกล่องนับสิบใบไว้ในห้องเดียว ปล่อยให้ลูปค่อย ๆ เลื่อนเหลื่อมกัน กลายเป็นงานอินสตอลเลชันที่ใช้แค่ถ่าน AA ปี 2006 อัลบั้มรีมิกซ์ Jukebox Buddha รวมผลงานของ Sunn O))), Blixa Bargeld, Tortoise และศิลปินอีกหลายคน ส่วน Robert Henke ทำอัลบั้มทั้งชุดจากลูปเหล่านี้ Isaac Julien ใช้ดนตรีของ FM3 ในงานอินสตอลเลชัน Ten Thousand Waves ปี 2010 และ David Byrne เขียนถึงกล่องใบนี้ในหนังสือ How Music Works

FM3 พัฒนาต่อไม่หยุด Buddha Machine 2 ออกมาในปี 2008 พร้อมลูปใหม่เก้าลูปและตัวปรับ pitch ให้คนฟังทำเสียงให้ช้าลงหรือสูงขึ้นได้ รุ่นที่สาม Chan Fang (ห้องเซน) ปี 2010 พักเสียงอิเล็กทรอนิกส์ไว้ แล้วใช้ลูปจากกู่ฉิน พิณจีนโบราณแทน รุ่นที่สี่ปี 2012 มาในตัวเคสที่เรืองแสงใต้แสงแบล็กไลท์ ระหว่างทางยังมีรุ่นพิเศษที่ทำร่วมกับผู้บุกเบิกดนตรีอินดัสเทรียล Throbbing Gristle ในปี 2009 นักดนตรีญี่ปุ่น Cornelius ในปี 2013 และ Philip Glass ที่ออกรุ่นฉลองวันเกิด 80 ปีของเขาเมื่อมกราคม 2017 ปี 2014 Virant นำเรื่องนี้มาถึงกรุงเทพฯ เขาแสดงที่เทศกาลดนตรีทดลอง EESE และจัดเวิร์กช็อปเล่าว่ากล่องใบนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร

โควิดเกือบทำให้ทุกอย่างหยุดลง FM3 ย้ายสตูดิโอจากปักกิ่งไปเฉิงตู โรงงานเล็ก ๆ ที่ผลิตชิ้นส่วนหลายแห่งปิดตัวถาวร กว่าจะกลับมาผลิตได้อีกครั้งใช้เวลาราวสองปี เมื่อ Buddha Machine กลับมาในรุ่นรีอิสซิวปี 2023 มันมีลำโพงที่ดังขึ้น ผิวสัมผัสที่จับแล้วนุ่มกว่าเดิม และปุ่มด้านข้างสองปุ่มแทนสวิตช์แบบเก่า ส่วนเสียงยังเป็นลูป lo-fi ชุดเดิมจากปี 2005 ตามมาด้วยรุ่นพิเศษสีเมทัลลิกเงินและกราไฟต์เมื่อพฤษภาคม 2024 ปี 2025 Buddha Machine อายุครบยี่สิบปี และรุ่นที่หกที่เดิมวางแผนไว้ปี 2020 ก็ยังอยู่ระหว่างพัฒนา

ยี่สิบปีผ่านไป แนวคิดยังคงเดิม กล่องใบเล็กวางอยู่บนชั้น เล่นเสียงไม่กี่วินาที แล้วเล่นซ้ำอีก นานเท่าที่คุณปล่อยให้มันเล่น ในประเทศไทย ARTSELLAR นำเข้า Buddha Machine โดยตรงจาก FM3